Τι είναι η BPAN

Η BPAN είναι η πιο συχνή μορφή  νευροεκφύλισης με συσσώρευση σιδήρου στον εγκέφαλο (NBIA5). Οφείλεται σε  μια μετάλλαξη στο γονίδιο WDR45 το οποίο εδράζεται στο χρωμόσωμα Χ. Κληρονομείται με φυλοσύνδετο επικρατή τρόπο, φυλοσύνδετο γιατί αφορά το χρωμόσωμα του φύλου και επικρατή γιατί αρκεί το άτομο να είναι φορέας της μετάλλαξης για να εκδηλώσει τη νόσο. Συνήθως πρόκειται για νέα (de novo) μετάλλαξη που έγινε κατά την κύηση και ο ασθενής αποτελεί μεμωνομένο περιστατικό στην οικογένεια. Οι ασθενείς  είναι στην πλειονότητά τους κορίτσια, καθώς η ύπαρξη δεύτερου Χ χρωμοσώματος μετριάζει τη βαρύτητα της νόσου μέσω ενός μηχανισμού που λέγεται X-inactivation. Τα αγόρια συνήθως εμφανίζουν  πολύ βαρύτερη κλινική εικόνα και αρκετά καταλήγουν να είναι αποβολές.  Σπάνια κάποιος από τους γονείς είναι ασυμπτωματικός φορέας και κληρονομεί τη μετάλλαξη στο παιδί. Υπάρχουν και οι περιπτώσεις μωσαϊκισμού όπου σε ένα άτομο υπάρχουν δύο πληθυσμοί κυττάρων, κάποια με το φυσιολογικό γονίδιο και κάποια με το παθολογικό, με αποτέλεσμα  πολύ ηπιότερη κλινική εικόνα.

ΓΕΝΕΤΙΚΗ:Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα. Μέσα σε κάθε κύτταρο υπάρχει μια δομή που ονομάζεται DNA, η οποία λειτουργεί σαν «βιβλίο οδηγιών». Το DNA περιέχει λεπτομερείς οδηγίες για το πώς κατασκευάζονται όλα τα μέρη του σώματος και πώς αυτά λειτουργούν. Επειδή όμως περιέχει τεράστιο όγκο πληροφοριών, δεν χωρά σε έναν μόνο «τόμο», αλλά είναι οργανωμένο σε πολλούς, που ονομάζονται χρωμοσώματα.

Οι άνθρωποι διαθέτουν συνολικά 46 χρωμοσώματα, οργανωμένα σε 23 ζεύγη. Υπάρχουν δύο αντίγραφα κάθε χρωμοσώματος, επειδή λαμβάνουμε ένα σύνολο 23 χρωμοσωμάτων από τη βιολογική μας μητέρα και το άλλο σύνολο από τον βιολογικό μας πατέρα.

Τα χρωμοσώματα 1–22 ονομάζονται αυτοσώματα, ενώ το τελευταίο ζεύγος ονομάζεται φυλετικά χρωμοσώματα, επειδή καθορίζουν το φύλο. Τα θηλυκά έχουν δύο Χ χρωμοσώματα, ενώ τα αρσενικά ένα Χ και ένα Υ.

Αν το DNA είναι το «βιβλίο οδηγιών» του σώματος που αποθηκεύεται σε πολλούς τόμους (τα χρωμοσώματα), τότε τα γονίδια αντιστοιχούν στα κεφάλαια αυτών των βιβλίων. Τα γονίδια είναι μικρά τμήματα DNA που ρυθμίζουν συγκεκριμένα μέρη ή λειτουργίες του σώματος. Μερικές φορές χρειάζονται πολλά γονίδια (κεφάλαια) για τον έλεγχο μιας λειτουργίας, ενώ άλλες φορές ένα μόνο γονίδιο μπορεί να επηρεάζει πολλαπλές λειτουργίες. Επειδή κάθε χρωμόσωμα υπάρχει σε δύο αντίγραφα, υπάρχουν επίσης δύο αντίγραφα κάθε γονιδίου. Σε ορισμένα ζεύγη γονιδίων πρέπει να εκφραστούν και τα δύο αντίγραφα για να επιτελέσουν σωστά τη λειτουργία τους· σε άλλα, αρκεί μόνο ένα.

Όταν ένα κύτταρο διαιρείται, αντιγράφεται και το DNA του. Αυτή η διαδικασία είναι συνήθως πολύ ακριβής, αλλά μερικές φορές μπορεί να συμβεί ένα «τυπογραφικό λάθος», δηλαδή μια μετάλλαξη. Όπως και σε ένα βιβλίο, μια μετάλλαξη μπορεί να είναι αμελητέα, ακίνδυνη ή σοβαρή. Μια σοβαρή μετάλλαξη μπορεί να έχει ως συνέπεια να μην αναπτύσσεται σωστά ένα μέρος του σώματος ή να μην λειτουργεί όπως πρέπει μια συγκεκριμένη διεργασία.

Στις διαταραχές NBIA, οι αλλαγές σε συγκεκριμένα γονίδια οδηγούν στην εμφάνιση της νόσου. Αυτές οι γενετικές αλλαγές προκαλούν τις ομάδες συμπτωμάτων που παρατηρούμε, αν και ακόμη δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πώς οι αλλοιώσεις στα γονίδια προκαλούν πολλά από τα ευρήματα. Το WDR45 είναι το μόνο γονίδιο που έχει αποδειχθεί ότι προκαλεί BPAN. Η κύρια λειτουργία του WDR45 είναι να κατευθύνει τα κύτταρα ώστε να παράγουν μια πρωτεΐνη που ονομάζεται WIPI-4, η οποία συμμετέχει στη διαδικασία της αυτοφαγίας (κατά την οποία τα κύτταρα διασπούν και ανακυκλώνουν τα δικά τους συστατικά). Δεν είναι ακόμη σαφές με ποιον ακριβώς μηχανισμό η μείωση αυτής της πρωτεΐνης οδηγεί τελικά σε συσσώρευση σιδήρου στον εγκέφαλο.

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ: Υπάρχει μέγαλη διαφοροποίηση στην μορφή και τη βαρύτητα με την οποία  η νόσος εκδηλώνεται σε κάθε παιδί.

Συνήθως εξελίσσεται σε δύο στάδια. Στην πρώιμη παιδική ηλικία  τυπικά εκδηλώνεται ως  σφαιρική αναπτυξιακή καθυστέρηση και νοητική αναπηρία . Τα παιδιά εμφανίζουν συχνά δυσκολία στον συντονισμό κινήσεων, διαταραχές στη βάδιση, σημαντική καθυστέρηση-απουσία του προφορικού λόγου, διαταραχές ύπνου, προβλήματα στην όραση , διαταραχές συμπεριφοράς τύπου αυτιστικού φάσματος και επιληπτικές κρίσεις.

Σταδιακά η νόσος προκαλεί απώλεια νευρικών κυττάρων με αποτέλεσμα τη διάχυτη εγκεφαλική ατροφία. Στη δεύτερη φάση, η οποία συνήθως συμβαίνει κατά την εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή, οι ασθενείς εμφανίζουν δυστονία/Παρκινσονισμό και έκπτωση της νοητικής λειτουργίας.

Η ΒPAN είναι προοδευτική, που σημαίνει ότι τα συμπτώματα επιδεινώνονται με την πάροδο του χρόνου.

Οι ασθενείς με κατάλληλη φροντίδα μπορούν να φτάσουν στη μέση ηλικία. Συνήθως καταλήγουν από επιπλοκές  της άνοιας και της δυστονίας/Παρκινσον όπως η πνευμονία από εισρόφηση.